در منزل تفکر و فکر، که یک سیر و حرکت است، ما باید، برای مبدأ سیر و حرکت یک آغازی داشته باشیم؛ چون حرکت، بدون مبدأ سیر، معنی ندارد؛ مبدا، منتها و مراحل و منازل فی مابین می‌خواهد.

مبدا فکر، آیات است؛ چه آیات آفاقی وچه آیات انفسی…

 

برای آشنایی با آیات آفاقی، نیازمند علم هیئت هستیم که از اجرام و کواکب و افلاک و حرکات و مقادیر اینها سخن به میان می‌آید.

که عمدتا براساس رصد بدست می آید؛

قدمای ما  برای رصد کردن کواکب می‌بایست دونسل، سه نسل، باهم مستمرا در رصد خانه ها کواکب را رصد کنند تا کل این حرکات و اتصالات و انفصالات و حالاتی که برای کواکب پیش می آید همه راثبت و ضبط کنند؛ یک منجم شروع به کار می‌کرد، در وسط رصد، عمرش کفاف نمی‌داد؛ شاگردان او یا شخص دیگر از اساتید فن کار او را ادامه می‌دادند؛ و چه بسا او هم عمرش کفاف نمی‌داد و شخص ثالثی با اعوان و انصارش، رصد را ادامه می‌دادند، تا اینکه کل آن کواکب و افلاک و اجرام  را با حالاتی که در آن  پیش می آید، رصد کنند و  تحت عنوان زیج آنها را ثبت کنند.

 

در میان زیج ها، زیج معروفی که خواجه نصیر در آن دخالت داشت، زیج ایلخانی هست.

زیج، معرب زیگ هست؛

زیگ؛ یعنی جدول

زیج ها را وقتی باز میکنید، خیلی از این اوراق به صورت جدول هست؛ جداول در این اوراق، رسم شده؛خطوطی رسم شده و اعدادی در این خطوط پر شده؛ و بالای آنها اسم کوکب آمده؛ وقتش آمده و…

شبیه این تقویم های نجومی که در دسترس هست؛ تقویم منجم باشی مصباح زاده یا کسان دیگر که جدول هست و مواضع سیارات و کواکب را مشخص کرده اند و خصوصیات هر روز را گفته اند؛ حالات قمر را در آن گفته اند.

زیج بزرگتر و عظیمتتر و محدوده اش بیشتر از این است؛ خواندن زیج یکی از علوم درسی هئیت درحوزه های قدیم بوده است؛ یعنی تقریبا آخرین درس که خوانده می‌شد برای استنباط تقویم و استخراج کواکب، خواندن این ضروری بود.

 

برای نوشتن زیج ممکن بود سی سال منجم پشت به پشت بعد از هم بیایند و  دومی کار اولی، و سومی کار دومی را ادامه دهد تا این ذیج کامل شود.

و تمام این استخراج هایی که در تقویم ها صورت می‌گیرد، برداشت از این ذیج ها هست؛ در دانشگاه  می‌خواهند به اصطلاح میخواهند استخراج تقویم کنند، ولو اینکه در دانشگاه و محیط  آن و با جهاز و آلات نجومی روز  بهره مند هست، باز  از همین زیج استخراج میکنند؛

 

زیج آخری که ما  می‌دانیم مورد مراجعه اهل فن هست، ذیج فرانسوی هست؛ ذیج لوریه(آنطوری که یادم هست)

علمای هیئت، با رصد، استنباط می‌کردند و در زیج ثبت می‌کردند و  دستورالعمل  برای استخراخ  منجمین بعدی میشد.