معنای وحدت شخصی وجود در عرفان اسلامی

 

 

مقدمه اول:
یکی از مهمترین مسائل عرفان اسلامی که می توان گفت اساس همه مسائل عرفان است، مساله وحدت وجود است.
این مساله به قدری مهم است که اگر کسی بتواند آن را صحیح ادراک کند، می تواند مابقی مسائل عرفان را به راحتی بفهمد.
این مساله، توحید و خداشناسی عارف را از توحید و خداشناسی غیر عارف جدا می کند.
و علت اصلی مخالفتها با عرفان، همین مساله وحدت وجود است.

 

مقدمه دوم:
وحدت و کثرت وجود يک امر محسوسی نيست که با تکیه بر حسّ، حلّ و فصل شود؛ بلکه امري معقول است. بدين جهت است که ما در بسياري از موارد به ديد ظاهر می نگريم و حکم به کثرت می کنیم در حالي که در آنجا وحدت حاکم است و بر عکس گاهي هم حکم به وحدت مي‌ کنیم در حالي که در آن جا کثرت حاکم است. مثلاً اين جسم را بر حسب ظاهر واحد مي ‌بينيم در حالي که متشکل از ملکول‌ها و اتم‌ها و الکترونها و … است. یا مثل اينکه اگر شخصي در وسط آیینه های متعدد قرار بگيرد، در آن جا صورت‌ هاي متعددي را مشاهده کرده و حکم به کثرت مي ‌کنيم در حالي که در وسط آیینه ها واقعاً فرد واحدي ایستاده است و ما بقی هرچه هست، نمود و انعکاس همان فرد واحد است نه چیز دیگری ؛ چون اگر آن فرد را برداريم همه آن کثرات از بين مي ‌روند.
بنابر این وحدت و کثرت وجود را نبايد با ديد ظاهري و با تکیه بر حس ظاهری اثبات یا ردّ کنيم.

 

مقدمه سوم:
در مقام بحث و بررسي مساله وحدت وجود، گاهي سخن از تصوّر صحیح این مسئله است و گاهي سخن از تصديق و اثبات آن.
آنچه که در درجه اول اهمیّت قرار دارد این است که ما در ابتدا باید از این مساله، تصوّر صحیحی داشته باشیم تا بتوانیم به راحتی آن را تصدیق کنیم.
متأسفانه باید اعلام کنیم تمام ابهام ها و اشکالاتی که مخالفان این مساله بر آن ها انگشت می گذارند بازگشتشان به این است که هنوز از وحدت وجود، تصوّر صحیحی ندارند.

 

اقسام تصور نادرست وحدت وجود:

۱٫ بعضي گمان کرده ‌اند: وحدت وجود به معنای نفي مطلق کثرات خلقی (مخلوقات) است. با وحدت وجود هيچ کثرتي به هيچ وجه پذيرفته نمی شود.
چنين تصوري از وحدت وجود، مردود و باطل است و عرفای شامخ چنین حرفی نمی زنند و آن بزرگان هيچگاه منکر کثرات نشده و نمي ‌شوند.
۲٫ بعضی گمان کرده اند: معنای وحدت وجود این است که بگوییم : حق تعالي مطلقاً عین اشياء و اشیاء هم عین اویند.
اين تصور از وحدت وجود هم باطل است و هیچ انسان حکیم یا عارفی آن را نمی پذیرد. (عینیت در کلام و عبارات عرفا، معنای دیگری دارد)
۳٫ بعضی گمان کرده اند : وحدت وجود یعنی خداوند، مجموعه اشیاست. یعنی وقتی همه اشیاء و موجودات را یکجا اعتبار می کنیم، خداوند می شود. این سخن هم غلط است و هیچ عارفی چنین نمی گوید.
۴٫ برخی تصوّر کرده اند: معنای وحدت وجود این است که وجود حق تعالي در اشیاء، حلول کرده یا اتحاد با اشیاء پیدا کرده است.
اين تصور هم باطل است و خود عرفاء و فلاسفه صدرایی مشرب اين ديدگاه را نفي کرده ‌اند.

 

آنچه عرفا درباره وحدت وجود می گویند و از آن دفاع می کنند این است که:
وجود، يک حقيقت، بيش نيست و آن حقیقت، خداوند تبارک و تعالی است. آن حقيقت، تجلي کرده و کثرات خلقی را ظاهر ساخته است. پس یک وجود است (وحدت وجود) که مخلوقات، آیات و جلوه های آن وجود هستند.
عرفا به خداوند، وجود و موجود حقیقی و به مخلوقات، موجود مجازی می گویند.

 

به بیان دیگر، اگر سوال شود نظر عرفا درباره وحدت وجود، کدامیک از این عناوین است؟

۱٫ وحدت شخصی وجود، ۲٫ وحدت وجود و موجود، ۳٫ وحدت وجود و وحدت موجود، ۴٫ وحدت وجود و کثرت موجود، ۵٫ وحدت وجود و کثرت نمود ۶٫ وحدت موجود ۷٫ وحدت وجود و کثرت اعیان ؟؟

در پاسخ می گوییم شما باید حقیقت مطلب را بفهمید، تعابیر مختلف از این حقیقت واحد (به شرطی که به این حقیقت برگردد) ایرادی ندارد ولی اگر برنگردد مقبول نیست.

 

توضیح اینکه:
در اصطلاحات عارفان، وجود، دو گونه است:

وجود حقیقی و وجود مجازی.

موجود هم دو گونه است:

موجود حقیقی و موجود مجازی.

اگر مراد از وجود، وجود حقیقی و مراد از موجود نیز موجود حقیقی باشد، عرفا قائل به وحدت وجود و موجود هستند، چرا که وجود حقیقی و موجود حقیقی و مستقل، فقط و فقط خداوند تعالی است.

لازم به ذکر است که با این بیان، کثرات خلقی (مخلوقات) که وجودات یا موجودات مجازی ‌اند به طور مطلق، نفی نمی ‌شوند؛ چرا که این بیان، ناظر به وجود و موجود حقیقی است که خداوند متعال است و کثرات خلقی به عنوان وجودات و موجودات مجازی و نمودها و آیات، مورد شمول آن نیست.

اگر مراد از وجود و موجود، وجود و موجود مجازی باشد قول به کثرت وجود و موجود درست و قابل قبول است. در این بیان فقط مخلوقات مورد نظر هستند نه خداوند که وجود حقیقی است.

اگر مراد از وجود، وجود حقیقی و مراد از موجود، موجود مجازی باشد، در این صورت باید گفت عرفا به وحدت وجود و کثرت موجود (مجازی) معتقدند. یعنی وجود یکی است و موجودات مجازی کثیرند.
در عبارت «وحدت وجود و کثرت موجود» مراد از وجود، وجود حقیقی، یعنی حق تعالی است و مراد از موجود، موجود مجازی یعنی مخلوقات است. این عبارت، عبارتِ دیگری از «وحدت وجود و کثرت موجودات مجازی» یا «وحدت وجود و کثرت نمود» است.

پس مهم، حقیقت مطلب است که بدانیم عارفان، وجود را حقیقتا منحصر در خداوند می دانند و مخلوقات را موجودات مجازی می نامند. عبارات گوناگون و متنوع از این حقیقت، ایرادی ندارد.

علامه طباطبایی در این زمینه در کتاب بررسی ‌های اسلامی، ج ۲، ص ۱۱۴ می ‌فرماید: «حقيقت وجود به نظر عارف‏ يك واحد شخصى است منحصر به واجب و غير واجب از ممكنات موجودند مجازاً نه حقيقتاً و مظهر وجود واجبى هستند نه مستقل در وجود و داراى حقيقت وجود».

 

 

اقتباس از کتاب عرفان علامه طباطبایی در بیان آیت الله رمضانی/نوشته دکتر وحید واحدجوان