خواجه عبدالله انصاری در کتاب شریف منازل السایرین ابتدای باب ریاضت به این آیه تمسک می‏کند: و الذین یؤتون ما ءاتوا و قلوبهم و جلة أنهم الی ربهم رجعون این‏ها کسانی هستند که آنچه را خداوند به آنها داده، در راه خداوند می‏دهند در حالی که قلوبشان، نسبت به بازگشت به سوی خداوند ترسان است.

درباره این که چرا خواجه عبدالله انصاری در ابتدای باب ریاضت به این آیه تمسک کرده و آیاتی مانند و الذین جاهدوا فینا لنهدینهم سبلنا – که مربوط به جهاد و مبارزه با نفس است – تمسک نکرده، پاسخ‏هایی هست:

 

  • یکی این که مرحوم خواجه، خواسته با استشهاد به آیه یاد شده، بگوید، یکی از مصادیق بارز ریاضت، گذشتن از مال، جان و امکانات شخصی در راه خداست به امید این که شاید از او بپذیرد و از این‏که ممکن است دست رد به سینه او بزنند ترسان است.

 

 

  • پاسخ دیگری نیز وجود دارد که نیاز به تأمل بیشتری دارد و آن، این است که بگوییم، آیه یادشده به گذشتن از مال و جان در راه خدا منحصر نمی‏شود؛ بلکه مراد از یوتون ما آتوا انجام دادن همه دستورها، اوامر و تکالیف الهی است و مرحوم خواجه با استشهاد به این آیه، خواسته بگوید، مهم‏ترین و بالاترین ریاضت، پایبندی به وظایف دینی و عمل کردن به تکالیف الهی است، آن هم به شرط آن که افراد در انجام دادن این تکالیف، چیزی را جز خدا و بازگشت به او در نظر نگیرند؛ البته این گونه انسان‏ها، توقعی هم ندارند و خود را طلبکار نمی‏دانند، تنها امیدوارند و از این که شاید آنها را میان بیم و امید نگه داشته است، امیدوارند؛ چون به طرف ارحم الراحمین می‏روند و ترسانند؛ چون از خودشان مطمئن نیستند آن طوری که باید عمل بکنند، عمل کرده‏اند یا نه؛ از این رو هراسی در دلشان وجود دارد؛ ولی در عین حال آنچه وظیفه آن‏هاست و در شرع مقدس مشخص شده، تمام و کمال انجام می‏دهند.

 

 

بنابراین مراد از ریاضت، همین دین‏داری است، متدین بودن و پایبندی به احکام الهی و تکالیف شرعی، خود بالاترین ریاضت، بهترین راه و مطمئن‏ترین روش در خودسازی و تهذیب نفس است. البته این امر در مقام گفتار، آسان جلوه می‏کند؛ لذا ممکن است شخص ابتدا با خود بگوید، این هم شد ریاضت؛ ریاضت، تحمل کارهای شاق و طاقت‏فرسا و انجام دادن اعمال پرزحمت و سخت است، این که بگویی، ریاضت یعنی پایبندی به تکالیف شرعی درست نیست، چون دین‏داری امری معمولی و پیش پا افتاده است.

ولی واقع امر، این گونه نیست کسی که این گونه فکر کند، نه به حقیقت ریاضت پی برده است ونه مفهوم متدین بودن و پایبندی به تکالیف شرعی را آن طور که باید بفهمد، فهمیده است؛ او اگر می‏دانست:

  • ریاضت یعنی تزکیه، تهذیب، تقویت نفس،
  • و نیز می‏فهمید متدین بودن و پایبندی به تکالیف الهی،
  • یعنی به هر کاری تن ندادن
  • هر حرفی را نزدن
  • هر لقمه‏ای را نخوردن
  • هر جایی نرفتن
  • و به هر چیزی نگاه نکردن، به طور یقین تصدیق می‏کرد بالاترین و شاق‏ترین ریاضت، دین‏داری است که نزد برخی از افراد سطحی نگر، امری پیش پا افتاده و ابتدایی است.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                            استاد حسن‏زاده آملی – حفظه الله تعالی – بارها و بارها در دروسشان از علامه طباطبایی (قدس سرة) نقل می‏کردند که آن جناب می‏فرمود: بالاترین ریاضت، همین دین داری است.

در توضیح این سخن باید گفت که دین، مجموعه‏ای از دستورها، تکالیف، قواعد و ضوابطی است که همه حرکات و سکنات فردی و جمعی انسان را چه در اجتماع کوچک خانواده و چه در اجتماع بزرگ شهر و روستا شامل است برخی از آنها لازم و ضروری است که باید انجام بشود و برخی ممنوع قطعی است که باید ترک شود، برخی مستحب و ستوده است که تا جای ممکن نباید ترک شود و برخی هم، مکروه و نکوهیده است که سزاوار است ترک شود و مشخص است که پایبندی به همه این‏ها آسان نیست به همه ابعاد دینی توجه داشتن و انجام دادن همه آنها، کاری سخت و در عین حال، سازنده و تقویت کننده است.

پایبندی هر کس به برنامه جامع دین بیشتر باشد، بیشتر سختی‏ها را تحمل می‏کند و در نتیجه، نتایج بهتری بدست خواهد آورد و هر کس در برابر آن، لاابالی‏تر و بی‏قیدتر باشد بر حسب ظاهر، راحت‏تر و آزادتر است؛ ولی در واقع ضعیف‏تر و در نهایت بی‏ارزش‏تر است.

آری! گاهی ما از دین به حداقل بسنده می‏کنیم، بی‏شک در این صورت نمی‏شود به طور قاطع گفت، بهترین و سخت‏ترین ریاضت، متدین بودن و دینداری است؛ ولی اگر در دین به حداکثر عمل کنیم و تا جایی که ممکن است چیزی را فروگذار نکنیم، آن هنگام به خوبی تصدیق می‏کنیم که بالاترین ریاضت، دین‏داری است.

 

اگر آدابی را که مرحوم حاج شیخ عباس قمی، مناسب با ماه‏ها و روزهای سال بر اساس آموزه‏های اهل بیت عصمت و طهارت (علیه السلام) در مفاتیح الجنان نوشته در نظر بگیرید و تصمیم بگیرید، یکی از سال‏های عمرتان را همان گونه که در این کتاب مشخص شده، سپری کنید، خواهید دید که این کار، کار سخت و طاقت فرسایی است، و تایید می‏کنید، این خود، ریاضتی بزرگ است،

یا همین آدابی را که مرحوم شیخ بهایی در کتاب مفتاح الفلاح آورده است و برای انسان مؤمن سالک از هنگامی که صبح از خواب بر می‏خیزد تا هنگامی که شب می‏خوابد بر اساس روایات، برنامه‏ای نوشته مورد توجه قرار دهید و تصمیم بگیرید، دست کم چهل شبانه‏روزتان را طبق آن برنامه سپری کنید در آن صورت تصدیق خواهید کرد که طبق آن عمل کردن کار پرزحمت و ریاضتی بزرگ است.

آداب شب و روز جمعه را – که در مفاتیح الجنان و دیگر کتب ثبت شده – در نظر بگیریم و تصمیم بگیریم یک سال آن‏ها را انجام دهیم و به هیچ وجه آن‏ها را ترک نکنیم، آیا این ریاضت نیست؟ غسل جمعه و کوتاه کردن ناخن در روزهای جمعه را در نظر بگیرید و به طور مداوم تا یک سال آن را در برنامه عمل خود بگنجانید و ترک نکنید، آیا این کار ریاضت نیست؟

این امور از امور مستحب یا مکروه بود که مثال زدیم و اگر تقلید به واجبات و ترک محرمات را هم – که به هیچ وجه نباید نادیده گرفت – با اصل قضیه اضافه کنید، مطلب جدی‏تر و تصمیم‏گیری آسان‏تر می‏شود؛ بنابراین اگر می‏خواهید اهل ریاضت باشید و منازل سیر و سلوک را با اقتدار طی کرده، به مقصد برسید، این سخن را جدی بگیرید و بدانید و تایید کنید که بالاترین ریاضت، دین‏داری است.

 

مولوی در دفتر سوم مثنوی می‏گوید:

پس ریاضت را به جان شو مشتری             چون سپردی تن به خدمت جان بری ‏
ور ریاضت آیدت بی‏اختیار                          سر بنا شکرانه ده ای کامیار ‏
چون حقت داد آن ریاضت شکر کن              تو نکردی او کشیدت ز امر کن ‏

 

 

ریاضت در عرف عرفان – ۵
ریاضت و دیانت‏

این مبحث ادامه دارد؛ مطالب بعدی را دنبال کنید…

 

 

منبع: ریاضت در عرف عرفان – آیت الله استاد حسن رمضانی