نفس متنوع است: نفس اماره؛ نفس لوامه؛ نفس مطمئنه

 

_سوال: آیا سه نفس هست؟ یا سه مرتبه از یک حقیقت ؟

 

_جواب: سه مرتبه از یک حقیقت؛ در آغاز، نفس انسان، اماره ی به سوء است؛ چون چیزی جزء منافع خود یا مضراتی که به او برمیگردد سرش نمیشود. هرچه که باب میلش است دنبال میکند و هرچه که بخواهد به او ضرر بزند میخواهد از میان بردارد… اولی شهوت میشود و دومی غضب؛ هدف اینست که خوشش بیاید و هیچ حد و قاعده و ضابطه ای نمیشناسد و هرچه بدش بیاید از میان برمیدارد و در این ازمیان برداشتن هیچ قاعده و ضابطه ای به رسمیت نمیشناسد؛ این نفسی است که اماره به سوء است ؛ در اغاز اینطور است…

یک مقداری که با حقایق آشنا بشود… با عرفیات آشنا بشود… با آداب و رسوم جامعه آشنا بشود؛ میبینیم از این حالت فاصله میگیرد… همانی که اماره به سوء بود… دستورات آنچنانی صادر میکرد…(بگیرید و ببندید چون به حال من مفید است؛ چون به حال من مضر است) و چیزی جز این سرش نمیشد، همان کمی سر به راه میشود و از افراطهایی که در جلب منفعت صورت میگیرد، خودش میفهمد که درست نبوده… عذرخواهی میکند و خودش را هم سرزنش میکند…

یا از افراطهایی که در دفع مضرات انجام میداده … غضب میکرده … افراد را ناراحت میکرده… و طرد میکرده متوجه میشود که اینها هم درست نبوده…

یک مقداری بالا آمده… میفهمد… و  بدین ترتیب همانی که نفس اماره بالسوء بود، لوامه میشود… منتها گاهی غفلت او را میگیرد و به راه قبل برمیگردد و گاهی اوقات میگوید بدکاری کردیم! نمیبایست میکردیم!

غضب میکند؛ آنموقع متوجه نیست؛ بعد که به حال طبیعی برمیگردد میگوید ای وای… چه بد شد… یا آنکه در حالت غفلت حریص بود؛ شهوت بر او حاکم بود ؛ در صحبت کردن، خوردن، در تمتعات… توجه پیدا میکند که ای داد بیداد! حالا این را نمیخوردیم … خودش خودش را سرزنش میکند!..

بالاتر که آمد قویتر که شد، عاقل تر شد… حتی همان غفلت هم از او گرفته میشود…  او که بر اساس غفلت، در شهوت یا غضب (جلب منافع و دفع مضرات) زیاده روی میکرد، میبینیم که غضب در او مرده است؛ حرص و شهوتی بر او حاکم نیست؛ آرام است!.. مطمئن است!..