تعریف زهد در کتاب: «زهد نقیض رغبت است؛ و زاهد کسی است باشد که او را بدانچه تعلق به دنیا دارد مانند ماکل و مشارب و ملابس و مساکن و مشتهیات و مستلذات دیگر و مال و جاه و ذکر خیر و قربت ملوک و نفاذا امر و حصول هر مطلب که به مرگ از او جداتواند بود رغبت نبود».

تعریفی که جناب خواجه نصیر در کتاب اوصاف الاشراف آورده , خیلی نزدیک است به آنچه شیخ بو علی در مقامات العارفین( دراوایل آن) ذکر کرده است؛ در آنجا جناب شیخ زهد و زاهد را معنا کرده است؛

بوعلی فرمود: «المعرض عن متاع الدنیا و طیباتها یخص باسم الزاهد» کسی که ازطیبات دنیا و مطاعش (که ما تعبیر به چرب و شیرین دنیا ) اعراض کند, بی میل باشد… بی رغبت باشد؛ ما به این زاهد میگوییم.

فلسفه زهد در عرفان اینست که: زهد درنزد عارف یعنی جدایی از انچه که میخواهد نقش مانع را در مسیر حق بازی کند؛ هرچه که بخواهد مارا از حق بازدارد و غافل کند و درنتیجه انسان از سیر بازماند ویا در مسیرش کند شود,عقبگرد کند؛

و زهد در نزد غیر عارف, عبارت است از نوعی معامله! کانه این چرب و شیرین دنیا برایش محدود است و قانع اش نمیکند؛ لذا برای اینکه به بهتر و شیرین تر و بیشترش دست پیدا کند این را میدهد و آن را میگیرد. و ارزشش به اندازه معامله ارزش دارد؛ نه اینکه در منظر عارف اینطور زهدی ارزش بوده نخیر… جناب شیخ هم در مقامات العارفین اینطور فرمود:«الزهد غير العارف معاملةٌ مّا كأنّه يشتري بمتاع الدنيا متاع الآخرة» .

 

اما عبارت شیخ رئیس در نزد عارف «عندالعارف تنزه ما عما يشغل سره عن الحق … »

زهد در نزد عارف پاکسازی است. یک نوع پاک ساختن است…

_چه چیز را؟؟ سـِرش را …

_از چه؟؟ از هرچه که بخواهد او را مشغول خودش کند و غافل از حق قرارش دهد.

 

 

وقتی عارف زهد می ورزد، خودش را و حق را برتر از هر چیز مییبیند…

حق که برتر از هرچیزی هست و هیچ چیز قابل معاوضه ی با آن نیست.

و خودش را هم که در مسیر است اینطور حق میابد و میبیند… (من که عاشق حق هستم, طالب حق هستم, مانند حق باید برابر هرچیزی که قرارگرفتم شانم برتر بوده باشد و خودم را نباید با او معاوضه و مبادله کنم…)

هرچیزی که باشد… تنها چیزی که برای انسان قابلیتش را دارد که خودش را خرج آن کند همان حق است؛ هدف است… غیر حق هر چه باشد صغیر است… هرچه باشد ناچیز است و حیف است خودش را خرج آن کند…

انسان عارف اینطور به ماسوا نگاه میکند… هیچ برایش اهمیت ندارد… تنها چیزی که برای او اهمیت دارد حق است و بس…